چرا بعضی بیماری‌ها با جادو و جنبل واقعا خوب می‌شوند؟!

حدود ۴۰ سال پیش کتابی مصور خواندم. گذر زمان نام کتاب و جزئیات داستان را از یادم برده اما اصل قصه که دربرگیرنه پیام اخلاقی آن نیز هست را بیاد دارم. اجازه دهید این داستان را برایتان تعریف کنم: در زمانهای قدیم فروشنده دوره‌گردی بود که ادعا می کرد “اکسیری جادویی” در اختیار دارد که تمام بیماری‌ها را خوب می‌کند. تصور می کنید او فردی شیاد بود؟ خیر، زیرا تمام کسانی که این دارو را مصرف کرده بودند اثر آن را دیده بودند. خیلی از طبیبان آن روزگار برای کشف راز این اکسیر جادویی تلاش کردند؛ بعضی با پول و طلا و بعضی‌های دیگر با زور و تهدید می‌خواستند این راز را از دل فروشنده دوره‌گرد بیرون بکشند اما هربار دوره‌گرد به نحوی از چنگالشان فرار می‌کرد. وقتی فروشنده دوره‌گرد پیر و مریض شد و فهمید که در حال مردن است تصمیم گرفت راز این اکسیر جادویی را با پسرک بینوایی که به همراهش دوره گردی می‌کرد بازگوید. راز او این بود: این اکسیر هیچی نیست جز ترکیبی از روغن چند گیاه که در همه‌جا یافت می‌شود. این اکسیر تاثیرات واقعی داشت، شاید به این خاطر که حاوی ویتامین‌هایی بود که مردم آن زمانه از فقر آنها رنج می بردند. شاید هم واقعا جادو و جنبل اثراتی دارند که ما هنوز از آنها بی‌خبریم، اما حدس من چیز دیگریست!

یکی از مثالهای مشهور دیگر در این مورد “قانون راز” است. این قانون بما می‌گوید که افکار ما امواج خاصی از خودشان تولید می‌کنند و این امواج سراسر جهان را طی کرده و بر افراد و پدیده‌ها اثر می‌گذارند و آنها را بسمت ما متمایل می‌کنند. این قانون همچنین می‌گوید؛ اگر ما به هر چیزی فکر کنیم آن را جذب می‌کنیم پس چه بهتر که به خواسته‌ها و آرزوهایمان فکر کنیم تا آنها را بسمت خودمان بکشانیم.

شاید شما جزو آندسته افرادی باشید که سفت و سخت با اینگونه باورها مخالفت می‌کنند اما بد نیست بدانید هماکنون در سراسر جهان میلیونها نفر به قانون راز، اکسیر جوانی، مهره مار، دعاها و اوراد؛ انرژی درمانی، سنگ‌های جادویی، فالگیران و … اعتقاد دارند و گردش مالی صنعت جادو و جنبل در سال بیش از میلیاردها دلار است. در ضمن بد نیست بدانید این مسئله تنها محدود به کشورهای جهان سوم یا افراد کمتر بهره‌مند نیست و حتی بین خواص جوامع پیشرفته نیز بوفور یافت می‌شود.  

چرا افراد به جادو و جنبل اعتقاد پیدا می کنند؟

یک نکته مهم که باید بدان توجه کنیم اینست که افراد معتقد به علوم غریبه و جادو و جنبل مثل ما انسانند، منطق دارند و حتی گاهی بسیار تحصیلکرده هستند! چه اتفاق رخ می‌دهد که این افراد بدین مسائل اعتقاد پیدا می‌کنند؟

این مسئله می تواند علل گوناگونی داشته باشد مثلا یکی از قوی‌ترین علل اعتقاد به اثربخشی جادو و جنبل ناامیدی از علوم تجربی است. یک لحظه خود را جای بیماری با سرطان پیشرفته بگذارید که پزشکان با قطعیت اعلام کرده‌اند هیچ راهی برای درمانش وجود ندارد. تصور کنید این فرد همسری زیبا، فرزندانی ملیح و شغلی آبرومند نیز داشته باشد. حال اگر در اوج ناکامی به گوش این فرد برسد که جادوگری در آفریقا وجود دارد که می‌تواند بیماری او را درمان کند. در چنین شرایطی تنها چند تلنگر دیگر کافیست که این فرد باور کند جادو و جنبل می تواند او را درمان کند مثلا دوستی این شنیده‌ها را تائید کند یا یک سایت شبه‌علمی بر ادعاهای آن جادگر صحه بگذارد.

اما بطور کلی باور به کاراریی جادو و جنبل در اثر دو پدیده روانشناختی بنام “اثر پلاسیبو” و “پیشگویی خودکامبخش” می‌باشد. در فرهنگ عامه به اثر پلاسیبو اثر تلقین هم گفته می‌شود. در اثبات این پدیده تنها کافیست به یکی از پژوهش‌های جالبی که سالها پیش روانشناسان اجتماعی انجام دادند اشاره کنم. پژوهشگران در این آزمایش به ۱۰۰ نفر بیمار سرماخورده آمپولی تزریق کردند و به آنها گفتند که این آمپولی یک آنتی‌بیوتیک بسیار قوی است و در کمتر از چندساعت سرماخوردگی آنان را رفع خواهد کرد. جالب است که بدانید ۳۰ نفر از این ۱۰۰ نفر در کمتر از ۲۴ ساعت بهبود یافتند درحالیکه آن آمپول چیزی نبود جر محلولی بی‌اثر!

البته اثر پلاسیبو به تنهایی برای باوراندن جادو و جنبل کافی نیست. اما وقتی اثر پیشگویی خودکامبخش نیز به آن اضافه شود آنقدر موجه خواهد شد که منطقی‌ترین انسانها نیز به آن باور پیدا می‌کنند. پیشگویی خودکامبخش (Self-fulfilling prophecy) به زبان ساده به این معناست که وقتی ما انتظار پیش آمدن رخدادی را داشته باشیم ناخودآگاه رفتارمان را آنگونه تغییر می‌دهیم که آن انتظار (پیشگویی) به حقیقت بپیوندد و تمام رخدادهای دیگری که مخالف آن انتظار باشند را نادیده می‌گیریم. مثال تاریخی در این مورد اینست که در سال ۱۹۲۹ در ایالات متحده آمریکا شایع شد که بحران مالی پیش آمده و بانک‌ها بزودی ورشکست خواهند شد. همین مسئله باعث شد مردم به بانکها هجوم ببرند و پولهای خود را بیرون بکشند و در نهایت همین موضوع باعث ورشکستگی بانکها شد. این مسئله در سطح روابط فردی نیز صادق است. مثلا اگر ما از کسی انتظار خوشرویی داشته باشیم آنگونه رفتار می‌کنیم که در نهایت با خوشرویی طرف مواجه می‌شویم.

جادو و جنبل یکی از مقوله‌هاییست که در آن این دو پدیده باهم وارد عمل شده و باورهای شما را در اختیار می‌گیرند و اینگونه است که بعضی مواقع واقعا اثر هم می‌کنند بعبارتی شما به دستورالعمل‌های آن عمل می‌کنید، باور می‌کنید که اینکارها اثربخشند و تمام شواهدی که بر ضد این اثربخشی هستند را نادیده می‌گیرید و به نتظار بهبود یافتن می‌نشینید. آیا دیگر راهی برای اثر نکردن آن باقی می‌ماند؟!

آیا توسل به جادو و جنبل خوب است؟

کسی چه می‌داند؟! اگر اعتقاد و توسل به آن می‌تواند حال شما را بهتر کند؛ چرا که نه؟! ولی بدانید که اثر وضعی وجود ندارد.

جادو و جنبلنویسنده: دکتر جان جانستون

استاد روانشناسی دانشگاه ایالتی پنسیلوانیا

منبع: PSYCHOLOGY TODAY

مترجم: حمید ابراهیمی زاده

مطالب مرتبط

دیدگاه بگذارید

اولین نفری باشید که نظر می دهد

avatar
  وارد شدن  
آگاه ساختن از